Kronik UV Maruziyeti Sonucu Gelişen Premalign Epidermal Lezyonlar
Görülme Sıklığı (Epidemiyoloji)
Aktinik keratoz (AK), kronik ultraviyole (UV) maruziyetine bağlı keratinosit displazisi sonucu ortaya çıkan premalign epidermal lezyonlardır.
- Özellikle orta–ileri yaş, açık tenli (Fitzpatrick I–III) bireylerde sık görülür.
- 60 yaş üzeri popülasyonda prevalans %20–60 arasındadır.
- Avrupa ve Avustralya gibi yüksek UV maruziyetine sahip bölgelerde görülme oranı %80’e kadar çıkar.
- Erkeklerde kadınlara göre daha sık görülür (güneş maruziyetinin daha fazla olmasıyla ilişkili).
- Türkiye’de yapılan çalışmalarda 50 yaş üzeri bireylerde prevalans yaklaşık %15’tir.
- AK, skuamöz hücreli karsinomun (SCC) öncülü kabul edilir.
Her yıl yaklaşık %0.1–10 oranında AK lezyonları invaziv SCC’ye dönüşebilir. Bu nedenle erken tanı ve tedavi büyük önem taşır.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Ana Etken: Kronik UV Maruziyeti
- UVB ışınları epidermal DNA hasarına neden olur (p53 mutasyonları).
- Melanositlerden yoksun açık tenli kişilerde risk daha yüksektir.
Risk Faktörleri
- Açık ten (Fitzpatrick I–III)
- İleri yaş
- Kronik güneş maruziyeti (tarım, balıkçılık, açık hava meslekleri)
- Solar lentigolar veya fotoyaşlanma öyküsü
- İmmünsüpresyon (organ nakli hastaları — 65 kat artmış risk)
- PUVA veya fototerapi öyküsü
- Erkek cinsiyet
Kronik UV hasarı; epidermiste keratinositlerin displastik proliferasyonuna yol açar → AK gelişir.
Oluşum Mekanizması (Patogenez)
- UVB ışınları DNA zincirinde timidin dimerleri oluşturur.
- p53 tümör baskılayıcı gen mutasyonu → apoptozis bozulur → displazi.
- Epidermiste atipik keratinositlerin klonal proliferasyonu gelişir.
- Deri bariyeri kalınlaşır, keratin birikimi olur → hiperkeratotik lezyonlar.
- İnvazyon bariyerinin aşılması halinde skuamöz hücreli karsinom gelişebilir.
AK lezyonları, invaziv SCC’nin erken basamağı olarak değerlendirilir ve tedavi edilmelidir.
Klinik Bulgular
Tipik Lezyon Görünümü
- Etrafındaki sağlıklı deriden daha pürüzlü, kabuklu, hafif eritemli makül veya papüller.
- Basmakla kaybolmayan eritem.
- Çoğu zaman parmakla hissedilir, gözle zor fark edilir.
Sık Tutulum Bölgeleri
- Yüz
- Alın ve saçlı deri (özellikle kellik bölgeleri)
- Kulak kepçeleri
- Burun
- El sırtları
- Baldır
Klinik Varyantlar
- Hiperkeratotik tip — kalın kabuklu
- Atrofik tip — hafif pullu eritemli lezyonlar
- Pigmente tip — nadir, malign melanomla karışabilir
- Aktinik keilit — dudak mukozasında yerleşim
AK lezyonları tek veya multipl olabilir. Çoğu asemptomatikken bazen yanma, kaşıntı veya hassasiyet eşlik edebilir.
Ayırıcı Tanı
- Seboreik keratoz
- Bazal hücreli karsinom
- Skuamöz hücreli karsinom (erken evreyle ayırım önemlidir)
- Psoriazis plağı
- Liken planus
- Verruca vulgaris
Tanı klinik olarak konabilir.
Şüpheli veya hızlı büyüyen lezyonlarda biyopsi yapılmalıdır.
Tedavi Protokolleri
Tedavi yaklaşımı;
- Klinik lezyonların eradikasyonu,
- Yeni lezyon gelişiminin önlenmesi,
- Malign dönüşüm riskinin azaltılması üzerine kuruludur.
Kriyoterapi (En sık tercih edilen yöntem)
- Tek veya az sayıda lezyonda
- Sıvı azot ile dondurma (5–10 sn)
- %90 başarı oranı
- Hafif hipopigmentasyon veya skar kalabilir.
Topikal Tedaviler (Field Therapy)
Çok sayıda lezyon veya subklinik alanlar için uygundur.
- 5-fluorourasil (5-FU) krem (2–4 hafta)
- İmikuimod %5 krem (haftada 3–5 kez, 4–8 hafta)
- Ingenol mebutat jel
- Diklofenak jel (daha hafif olgularda, uzun süreli kullanım)
Topikal tedavi sırasında inflamatuvar reaksiyonlar (eritem, kabuklanma) beklenen bir yan etkidir.
Fotodinamik Tedavi (PDT)
- 5-aminolevulinik asit (ALA) veya metil aminolevulinat (MAL) ile yapılan alan tedavisi.
- Kozmetik sonuçlar çok iyidir.
- Yüz, saçlı deri ve el sırtı gibi geniş alanlarda avantajlıdır.
Cerrahi Eksizyon / Küretaj
- Atipik, pigmente veya malignite şüphesi olan lezyonlarda uygulanır.
Lazer Tedavileri
- Er:YAG veya CO₂ lazer
- Kozmetik hassasiyet yüksek hastalarda alternatif yöntem.
Yaşam Tarzı ve Korunma Önerileri
- Güneşten korunma en önemli basamaktır.
- SPF 50+ güneş kremi
- Şapka, koruyucu giysiler
- Düzenli dermatolojik muayene (özellikle açık tenli ve ileri yaştakilerde)
- Bronzlaşmadan kaçınma
- Fotoyaşlanmayı azaltıcı bariyer onarıcı cilt bakımı
UV hasarı birikimseldir; korunma önlemleri sadece tedaviden sonra değil ömür boyu sürdürülmelidir.
Özel Durumlar
- İmmünsüprese bireylerde: AK hızlı ilerleyebilir, sık nüks eder. Daha agresif tedavi gerekir.
- Yüz ve dudak yerleşimli lezyonlarda: Malignite riski daha yüksektir; biyopsi endikasyonu geniş tutulur.
- Pigmente AK: Melanom ayırıcı tanısı mutlaka yapılmalıdır.
- Yaşlı bireylerde: Alan tedavileri ve fotodinamik tedavi kozmetik olarak daha uygundur.
Prognoz
- Erken tedaviyle başarı oranı yüksektir.
- %0.1–10 olguda skuamöz hücreli karsinom gelişebilir.
- Alan tedavisi ve düzenli güneşten korunma yeni lezyon gelişimini azaltır.
- Düzenli takip (6–12 ay aralıklarla) önerilir.
PubMed Kaynakları
- Stockfleth E et al. The importance of treating the field in actinic keratosis. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2008;22 Suppl 1:1–4. PMID: 18269694
- Marks R et al. The natural history of solar keratosis: an epidemiological study. J Dermatol Surg Oncol. 1986;12(8):856–860. PMID: 3722513
- Fernández-Figueras MT et al. Actinic keratosis: histopathological features and molecular mechanisms. Br J Dermatol. 2015;172 Suppl 1:8–21. PMID: 25523790
- Werner RN et al. Evidence and consensus-based (S3) Guidelines for the Treatment of Actinic Keratosis. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2015;29(11):2069–2079. PMID: 26370087
Sonuç
Aktinik keratoz, UV kaynaklı premalign bir deri lezyonudur. Erken tanı ve tedavi, skuamöz hücreli karsinom gelişimini önlemek açısından kritik öneme sahiptir. Güneşten korunma, tedaviden bağımsız olarak yaşam boyu uygulanmalıdır.
LÜTFEN DİKKAT! Bu internet sitesi yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Sitede yer alan yazı, resim, video ve diğer tüm içerikler ön bilgilendirme amaçlı olarak hazırlanmıştır. Bu sitede yer alan bilgiler tanı veya tedavi amacıyla kullanılmamalıdır. Bu site üzerinden hiç bir şekilde gerçek bir muayene, teşhis ve tedavinin yerine geçecek sağlık hizmeti verilmemekte olup, teşhis ve tedaviler yerinde yapılmalıdır. Detaylı Bilgi için lütfen YASAL UYARI sayfamızı inceleyiniz. Bu konudaki tüm sorumluluk ziyaretçiye aittir.
